Çocuklar Felsefe Yapabilir mi?

Felsefe denince çoğu kişinin aklına akademik metinler, karmaşık kavramlar ve tarihteki düşünürler gelir. Peki çocuklar da felsefe yapabilir mi? Jana Mohr Lone’un çalışmasında bu soru hem eleştirel bir tartışma zemininde hem de sahadan örneklerle detaylandırılarak ele alınır. Lone’un temel savı ise çocukların yalnızca felsefi sorular sorabilmekle kalmadığı aynı zamanda bu sorular üzerine özgün düşünceler de geliştirebildikleridir.

Bu görüşe karşı eleştiriler de mevcuttur. Örneğin, Kitchener (1990) ve White (1992) çocukların eleştirel düşünme kapasitelerinin sınırlı olduğunu ve bu nedenle “gerçek anlamda felsefe yapamayacaklarını” ileri sürer. Hayes (2015) ise daha da sert bir dille çocuklara yönelik felsefe etkinliklerinin “terapi kılığına bürünmüş eğitim” olarak tanımlar ve felsefenin ancak yetişkinlerin okuma ve tartışma becerileriyle yapılabileceğini savunur.

Ancak Lone bu eleştirilerin çoğunu hem kuramsal hem de pratik gerekçelerle sorgular. Ona göre buradaki temel mesele, “felsefe yapma” kavramının nasıl tanımlandığıdır. Felsefeyi yalnızca akademik gelenek içinde kavramlarla gerçekleştirilen bir faaliyet olarak düşündüğümüzde çocukların bu türden bir felsefe yapma tanımına uymadığı açıktır. Ancak felsefeyi merak, hayret ve kavramlara dair sorgulamalarla başlayan bir düşünme biçimi olarak ele aldığımızda, çocuklar bu sürecin en doğal özneleri haline gelirler. Zira çocukluğun en önemli ayırt edici özelliklerinden biri merak etmek ve dünya ile ilgili sorular sormaktır. Yetişkinler ise genellikle sorular sormayı tercih etmek yerine hayattaki daha pratik sorunlar üzerine eğilirler.

Lone’un aktardığı örnekler, bu tartışmanın soyut bir düzlemde kalmadığını gösterir. Yedi yaşındaki bir çocuğun evrenin sonsuz olup olmadığına dair sorusu yalnızca meraktan ibaret değildir. Bu tür bir soru gündelik yaşamın ötesine geçen, kavramların doğasını sorgulayan ve bilgiye dair içsel bir açıklıkla şekillenen sorulardan biridir. Matthews’un (1984) belirttiği gibi, bu “saf düşünce anları” çocukların felsefi potansiyelini görmezden gelen eğitim anlayışlarını da sorgulamaya açar.

Eleştirilerin temelinde çocukların sorularının “kavramları yeniden öğrenme sürecinin bir parçası” olduğu varsayımı yer alır. Ancak Lone bu iddiayı da sorgular: Çocuklar yalnızca bilmedikleri için değil, bildikleri şeyleri sorgulamak için de sorular sorarlar. “Zaman nedir?”, “Tanrı neye benzer?” gibi sorular yalnızca bir kavramı ezbere bir şekilde okuyup öğrenme çabası değil, aynı zamanda onun anlam ve kapsamını keşfetme girişimidir.

Dolayısıyla Lone, çocukların felsefe yapamayacağını öne süren görüşlerin felsefeyi bir meslek olarak tanımlayan dar bir bakış açısına sıkıştığını savunur. Oysa felsefe yalnızca uzmanlar arasında geçen bir diyalog değil insan olmanın, dünyayı ve kendimizi anlamlandırma çabasının bir parçasıdır. Bu çabanın çocuklukta daha fazla var olması felsefenin doğasına daha uygun bir yorum sunar. Bunun nedeni ise çocukların yetişkinlere kıyasla çok daha esnek olmaları ve kültürel olarak sınırlanmamalarıyla da ilişkilendirilebilir.

Çocuklarda Felsefi Düşünme Yetisi

Lone’un metnindeki en güçlü savlardan biri çocukların yalnızca felsefi sorular sormakla kalmadığı, aynı zamanda bu soruların peşine düşerek özgün düşüncelere ulaştıkları yönündedir. Lone bu yetiyi “felsefi öz” (philosophical self) olarak adlandırır ve bunun çocuklukta kendiliğinden beliren ancak çoğu zaman sistematik olarak bastırılan bir düşünme biçimi olduğunu vurgular.

Çocukların dünyaya dair şaşkınlıkları yalnızca öğrenme arzularından değil, daha derin bir sorgulama ihtiyacından kaynaklanır. “Hiçlik nedir?”, “Ölüm nedir?”, “Bir düşünceyi kaybedersek o nereye gider?” gibi sorular bilgi edinme kaygısından çok anlam arayışıyla ilgilidir. Lone’un savunduğu üzere bu sorular, soyut düşünmenin ve kavramsal çözümlemenin erken örnekleridir. Yetişkinler bu tür soruları kimi zaman “naif” veya “yararsız” bulur. Ancak bu bakış açısı çocukların düşünsel kapasitesine dair yapılan epistemik bir küçümsemedir.

Gareth Matthews’un çalışmaları da burada oldukça önemlidir. Matthews, çocuklarla yaptığı diyaloglarda onların düşünsel üretkenliğini yakından gözlemler ve “yetişkin mantığına benzemeyen” bu düşüncelerin aslında bir tür “yenilik” taşıdığını savunur. Bir çocuğun sonsuz evren fikri karşısında hissettiği huzursuzluk yalnızca bir duygusal tepkiden ibaret değildir. Bu, insanın varoluşuna ve yerini kavramaya dair ontolojik bir sorgulamadır.

Lone, bu noktada önemli bir pedagojik uyarıda bulunur: Çocukların felsefi potansiyelini geliştirmek için onları akademik felsefe normlarına göre değerlendirmek yerine bu yetilerini destekleyecek ortamlar yaratmak gerekir. Felsefe dersi adı altında yalnızca “büyük filozofların düşüncelerini öğrenmek” değil, kendi deneyimlerinden yola çıkarak düşünce üretmelerine olanak tanımak esas olmalıdır. Bunun sebebi çocukların yetişkinlerden farklı olarak felsefeye “çerçevesiz” başlamalarıdır. Bir diğer deyişle, düşünceye biçim vermek yerine düşüncenin biçimlerini keşfetmeye çalışırlar.

Buna rağmen eğitim sistemleri genellikle çocukların bu yönünü bastırır. Felsefi düşünceye ayrılan alan ya çok dar ya da tamamen işlevsizdir. Lone’a göre bu durum çocukların yalnızca entelektüel değil, varoluşsal bir potansiyelinin de bastırılmasına neden olur. Çocuklara “önce büyü, sonra düşün” mesajı verildiğinde felsefeyi soyut bir erişkin uğraşı haline sokmuş oluruz.

Oysa çocukluk düşüncenin en taze olduğu dönemdir. Lone’un metninde aktarılan örnekler çocukların yalnızca “ne düşündüklerini” değil, “düşünme biçimlerini” de ortaya koyar. Felsefi sorular çocuklar için entelektüel bir oyun alanı değil, dünyayı ve kendilerini anlamlandırma yoludur. Bu anlamda çocukların felsefi düşünme yetenekleri bir varoluş biçimi olarak görülmelidir.

Felsefeyi Çocuklarla Yeniden Düşünmek

Bugün felsefe kimi zaman aşırı uzmanlaşmış, teknik ve dışlayıcı bir alan haline geldiği söylenebilir. Oysa çocuklarla yapılan felsefi sohbetler bize felsefenin aslında hayret etmekle, sormakla, anlamaya çalışmakla başladığını hatırlatır. Çocuklar bu sürecin doğuştan gelen özneleridir. Onların katkısı yalnızca basitleştirilmiş sorular üretmek değil, kimi zaman yetişkinlerin fark edemeyeceği yönleri görmektir.

23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı’nın çocukların sesine kulak vermemizi hatırlatması, onların korunmaya muhtaç varlıklar değil, aynı zamanda düşünceye katkıda bulunabilecek bireyler de olduklarını bize gösterir. Felsefeyi çocuklarla birlikte düşünmek, felsefenin özüne yeniden dönmek anlamına gelir. Bu nedenle felsefi düşüncenin çocuklukla ilişkilendirilmesi, onların çeşitli programlar ve etkinliklerle felsefeye dahil edilmesi yalnızca onların gelişimi açısından değil, felsefenin kendini yenilemesi ve toplumsal yaşamla bağ kurması açısından da kilit önemdedir.